Download Data mining Data mining Van boodschappenmandjes tot

Survey
yes no Was this document useful for you?
   Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Document related concepts
no text concepts found
Transcript
Data mining
Data mining
Van boodschappenmandjes tot bio-informatica
Walter Kosters
Informatica, Universiteit Leiden
donderdag 6 april 2006
http://www.liacs.nl/home/kosters/
1
Data mining
Wat is Data mining?
Data mining probeert interessante en (on)verwachte patronen te vinden in grote hoeveelheden (on)geordende
data.
Bijvoorbeeld:
• Boodschappenmandjes: wat en hoe kopen we?
• Bio-informatica: DNA?
Problemen (selectie):
• resultaten: zowel verwacht als onverwacht
• bewegende doelen: steeds andere eisen
• data vergaren: wat/hoeveel kan/mag/is er?
• afstandsbegrip: wie lijkt op wat?
2
Data mining
KDD
Het Data mining proces — of beter het KDD proces, voor
Knowledge Discovery in Databases — wordt vaak als volgt
opgedeeld:
1. data selectie
2. opschonen: de-duplicatie en domein-consistentie
3. verrijking: data-fusie
4. coderen
5. Data mining — het echte gebeuren
6. rapporteren
3
Data mining
Technieken
Er zijn veel Data mining technieken, of beter gezegd: algoritmen, die we kunnen gebruiken om data te “minen”:
• (niet vergeten:) statistische methoden
• allerlei “machine learning” technieken uit de AI:
evolutionaire algoritmen, neurale netwerken,
Bayesiaanse netwerken, . . .
• allerlei technieken voor clustering en classificatie:
beslissingsbomen, . . .
• associatieregels
• ad-hoc methoden
4
Data mining
Beslissingsbomen
Als voorbeeld iets over beslissingsbomen (= decision trees).
Meestal wordt Quinlan’s algoritme J48 gebruikt om uit een
aantal voorbeelden zo’n boom te maken. Het berust op
Shannon’s informatietheorie. Interne knopen vragen naar
een attribuutwaarde, bladeren geven de classificatie.
Patrons?
None
F
Some
Full
T
WaitEstimate?
>60
30−60
F
10−30
Alternate?
No
Yes
Bar?
No
F
T
Yes
T
Hungry?
Yes
No
Fri/Sat?
T
Reservation?
No
0−10
No
F
Yes
T
T
Yes
Alternate?
No
Yes
T
Raining?
No
F
Yes
T
5
Data mining
Beslissingsbomen — algoritme
Het recursieve algoritme werkt als volgt. Stel we zitten in
een knoop, en hebben de verzameling V van alle voorbeelden die in die knoop terecht komen. Dan:
1. Geen voorbeelden meer (V = ∅)? Geef defaultwaarde,
bijvoorbeeld “majority-value” van ouderknoop.
2. Alle voorbeelden dezelfde classificatie? Geef die.
3. Geen attributen meer? “Majority-value” van V .
4. Bepaal “beste” attribuut (entropie), splits daarop, en
ga recursief verder met de kinderen:
ν
X
pi + n i
pi
ni
pi
ni
·{−
log2
−
log2
}
p
+
n
p
+
n
p
+
n
p
+
n
p
+
n
i
i
i
i
i
i
i
i
i=1
6
Data mining
Thema’s
Ter inspiratie bekijken we nu drie thema’s:
• associatieregels
• boodschappenmandjes
• bio-informatica
7
Data mining
Associatieregels
⇒
8
Data mining
Klanten en producten
We zijn geinteresseerd in verbanden tussen verzamelingen
“items”: producten, of moleculen, of woorden, of bezoeken aan websites. Regels zijn: “als je boter koopt, koop je
meestal ook brood”.
Stel we hebben een database met records = transacties
= klanten, waarbij ieder record uit een aantal items =
producten bestaat. De support van een stel artikelen is
het aantal klanten dat al die artikelen koopt, meestal als
percentage van het totaal. Een stel artikelen met hoge
support (boven een zekere drempel) heet frequent.
Bijvoorbeeld: 20% van de klanten in een supermarkt kopen
brood, boter en kaas — en wellicht meer producten.
9
Data mining
Betrouwbaarheid
Stel dat van de α klanten die A kopen, er β ook B kopen. We zeggen dan dat de associatieregel A ⇒ B een
betrouwbaarheid heeft van β/α.
Bijvoorbeeld: het zou kunnen zijn dat 80% van de klanten
die boter en kaas kopen, ook brood aanschaffen.
We zijn benieuwd naar regels A ⇒ B met zowel hoge betrouwbaarheid als hoge support, dat wil zeggen hoge support voor A en B samen (20% in ons voorbeeld).
10
Data mining
Aspecten
Er is veel nagedacht over associatieregels:
• geef efficiënte algoritmen om ze te vinden
• hoe vind je vervolgens de interessante?
• en hoe ga je om met niet 0/1-en?
Voor dat laatste gebruikt men fuzzy logica, met in plaats
van alleen 0/1 (niet-kopen vs. kopen) ook tussenliggende
waarden. Voorbeeld: iemands leeftijd kan 0,3 “jong” zijn.
11
Data mining
product = item
klant
= transactie
1
2
3
4
5
6
Voorbeeld
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
1
0
1
0
0
1
0
1
0
0
1
0
1
1
1
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
1
1
1
1
1
0
0
1
0
0
1
0
1
0
0
1
1
1
0
1
0
0
0
1
0
1
0
0
Zelfs voor deze kleine database is het moeilijk om te zien
dat {2, 5, 7} het enige drietal is dat “gekocht” wordt door
minstens 50% (een vaste drempelwaarde) van de klanten.
Frequente itemsets leveren associatieregels: {2, 7} ⇒ {5}.
12
Data mining
Apriori
De meeste snelle implementaties zijn gebaseerd op:
een deel van een iets frequents is zelf ook frequent!
Dit heet de Apriori-eigenschap, omdat het wordt gebruikt
in Apriori, een van de meest bekende Data mining algoritmen.
Kleine frequente verzamelingen worden samengevoegd tot
grotere. De databases worden opgeslagen in FP-bomen.
13
Data mining
Boodschappenmandjes
14
Data mining
Boodschappenmandjes
Winkels analyseren klantgedrag: boodschappenmandjes.
Toepassingen zijn bijvoorbeeld:
• direct marketing
“Welke klant doen we een speciale aanbieding?”
• Wat verkopen we?
“Welke producten zetten we in een
een station?”
kleine
winkel, zeg op
• clustering en classificatie
“Kunnen we klanten groeperen of herkennen aan hun
koopgedrag?” (Ja!)
Een wat algemener doel is het begrijpen van klanten.
15
Data mining
Winkels clusteren
Een grote winkelketen wilde inzicht in hun “positionering”,
Hema: filialen —
weektotalen
gebaseerd op weekverkopen.
Dit
resulteert in plaatjes als:
Walter A. Kosters, Universiteit Leiden — Informatica
18 maart 2002
36
1186
336
136
586
1126
11061116
226
746
1026
1096 196
96
806
1216
66
76
576
186
636
1136
826
6661036
1056
26
216
476 616
596 1206
156
706
306
656
116
56
326
236 376
556
686 1166
546
146
356
106 16 266
396
46
566
646
796
86 206
126766
406 526
1176
716
1016
776
736
246
1086 176
1066
626
1146
1196
696
1156
1076
286
456
466676
166
516
276486
316
346
756
256
1046446
536
606 366786
496416 386
726
426 506
Fout: 652.583
Aantal produkten afgebeeld: 100 uit 100.
Randomseed: 7. Ondergrens: 10. Aantal cykels: 1000. Aantrekking: 15.
Hier zien we 100 winkels.
1
16
Data mining
Methode
Om te clusteren heb je een afstandsbegrip nodig. Stel dat
twee winkels de afgelopen week dit verkocht hebben:
wijn
7
10
brood
120
100
kaas
34
21
tomaat
0
0
banaan
40
0
Hun afstand kan dan zijn: 3 + 20 + 13 + 0 + 40 = 76, of
3 + 20 + 13 = 36, of 3/10 + 20/120 + 13/34, of . . .
Het lijkt redelijk te normaliseren voor de totale verkoop bij
een winkel.
Hoe dan ook, er zijn veel mogelijkheden!
17
Data mining
Clustering technieken
Clustering technieken kunnen
• hierarchisch zijn: voeg kleinere clusters samen tot grotere
• niet-hierarchisch zijn: verbeter bestaande clustering
Wij gebruiken AI-technieken als Self Organizing Maps (Kohonen’s SOMs), gebaseerd op neurale netwerken.
Er zijn random aspecten — kansen spelen een rol.
18
Data mining
Meer resultaten
Links zien we duidelijk verschil tussen winkels met en zonder restaurant. Recht gebruiken we postcode, en zien we
“eetgewoontes” terug.
19
Data mining
Supermarkt
In een supermarkt zijn er veel klanten die een grote keuze
hebben. Associatieregels kunnen eenvoudig worden toegepast.
“Onderzoek” onthulde dat vloei en tabak vaak samen worden verkocht (wat een verrassing!), maar ook dat speciale
shag speciale vloei vereist.
Er is veel interesse in hierarchieën: merken ↔ algemene
categorieën.
Het luiers—bier verhaal is een sprookje.
20
Data mining
Groeperen
Een laatste toepassing in een supermarkt is het volgende.
We willen dranken zodanig groeperen dat producten dicht
bij elkaar komen als ze elkaar kunnen “vervangen”.
Deze informatie haal je uit de boodschappenmandjes: zulke
producten worden zelden samen verkocht. Technieken als
boven leiden tot plaatjes als:
appelsap
water
cola 1
cola 2
21
Data mining
Bio-informatica
22
Data mining
Bio-informatica
Veel vragen uit de Bio-informatica kunnen als Data mining
problemen worden beschouwd. Een enkel voorbeeld.
DNA kan gezien worden als een rijtje letters uit het alfabet {A, C, G, T }: AGGT CAAT . . . T T . Menselijk DNA bevat
ongeveer 3.000.000.000 letters — het menselijk genoom,
verdeeld over zo’n 20+ chromosomen.
Stel dat we voor zo’n 2.000+ speciale stukjes DNA (clones geheten), netjes verspreid over het menselijk genoom,
weten hoeveel er aanwezig is in 150 patiënten. Hier is
“hoeveel” een getal tussen −5 (“verlies”) en +5 (“versterking”). Hoe “mine” je deze berg aan data?
23
Data mining
Plots
Links: versterkingen (985 frequente “duos”’); rechts: verliezen (629 frequente “duos”’). Verticale lijnen zijn de chromosoomgrenzen. Drempelwaarde: 100.
700
1
1000
2 3
4
5
6
7
8
9
10
11
1
12 13 14 15 16 17 1819 2021
2223
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12 13 14 15 16 17 1819 20 21
2223
600
500
frequent sets
frequent sets
800
600
400
300
400
200
200
100
0
0
0
500
1000
clones
1500
2000
0
500
1000
clones
1500
2000
24
Data mining
Uitleg
In zo’n plot zien we talrijke groepen patiënten, waarbij elke groep zich ongeveer hetzelfde gedraagt op de 2000+
clones.
Een tweetal patiënten is frequent als beiden op minstens
100 dezelfde clones een versterking, respectievelijk een verlies hebben.
25
Data mining
Meer plots
Links: de 55 “maximale” 10-itemsets (met steeds 10 patiënten), gecombineerde versterkingen en verliezen, met
drempelwaarde 100; rechts: de patiënten uit die verzamelingen.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
60
12 13 14 15 16 17 1819 20 21
2223
50
50
40
40
sample sets
sample sets
60
30
30
20
20
10
10
0
0
0
500
1000
clones
1500
2000
0
20
40
60
samples
80
100
De verzamelingen hebben veel gemeen: goed of slecht?
26
120
Data mining
Clustering
Deze 55 verzamelingen kun je inbedden in het eenheidsvierkant:
45
54
33 28 16
4632
35
15
29
14
31
17
47
273034 19
23
36
48
51
22
44
40
18
25
24
52
21
38
37
3926
20
13
9
11
53
43
42
10
12
55
49
50
5
41
31
84
76
2
De Euclidische afstand lijkt op de afstand die je krijgt door
versterkingen en verliezen “kwadratisch op te tellen”.
27
Data mining
En verder?
• beoordeel grenzen versterking/verlies (0.225? fuzzy?)
• maten voor interessantheid
• visualisaties (SOMs, . . . )
• verwerk “aaneengesloten zijn” in support
• voeg gegevens als leeftijd toe
• en tijdsafhankelijkheid
• tool
28
Data mining
Slotopmerkingen
We zien succesvolle inzet van Data mining.
Aandachtspunten zijn onder meer:
• privacy
• presentatie van resultaten
• toepasbaarheid van mooie algoritmen
• grootschaligheid
29